تاریخچه وزارت ارتباطات وفناوری اطلاعات
قبل از سال (1255 ه.ش) تلگراف زیر مجموعه وزارت علوم و پست زیر مجموعه وزارت وظایف و دارالشوری بود.
درتاریخ 21 اسفند سال (1255 ه.ش) به دستور ناصرالدین شاه، علی قلی خان هدایت ملقب به مخبرالدوله به عنوان اولین وزیر تلگراف ایران منصوب شد و عملا وزارت ارتباطات تاسیس شد.
در سال (1259 ه.ش) تغییراتی در ساختار اداری کشور به خصوص در اداره پست و چاپارخانهها ایجاد شد و میرزا علی خان امین الدوله به عنوان اولین وزیر پست منصوب گردید.
پس از آن در سال (1283 ه. ش ) اولین امتیاز تلفن به بصیر الممالک واگذار شد و به این ترتیب تلفن نیز در تهران شروع بکار کرد.
با توجه به تشابه وظایف اداره تلگراف و پست در سال (1287 ه.ش) هر دو وزارت در هم ادغام و وزارت پست و تلگراف آغاز به کار کرد.
در سال (1308 ه.ش) وزارت پست و تلگراف طی پیشنهادی به مجلس سهام شرکت تلفن وقت را خریداری و وزارت پست و تلگراف و تلفن شکل گرفت که میرزا قاسم خان صوراسرافیل به عنوان وزیر پست و تلگراف و تلفن منصوب شد.
با توجه به اضافه شدن فناوری اطلاعات به این حوزه و سرعت فراگیر و رشد فزاینده فناوریهای نوین ارتباطی، در سال 1383 نام وزارت پست، تلگراف و تلفن با تصویب مجلس شورای اسلامی به وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات تغییر نام یافت تا با وظایف جدید این وزارتخانه تناسب بیشتری داشته باشد.
اولین وزیر : علی قلی خان مخبرالدوله
علی قلی خان مخبرالدوله پسر بزرگ رضا قلی خان ملقب به امیرالشعرا و متخلص به هدایت و معروف به الله باشی در سال 1245 قمری در شیراز متولد شد.
در سال 1237 ه.ش مخبر الدوله اولین خط تلگراف را در ایران احداث نمود. در سال 1238 ه.ش به منصب رئیس کل تلگراف خانههای ایران و نایب دوم وزیر علوم منصوب گردید و در سال 1248 ه.ش ملقب به مخبرالدوله گردید.
در سفر اول ناصرالدین شاه به اروپا جز ملتزمین رکاب بود و پسر خود مرتضی قلی خان صنیع الدوله را به همراه خود برای تحصیل به اروپا برد.
در سال 1255 ه.ش مستقیماً امور تلگرافخانه را به مدت کمی به طور امانی و بعد به طور مقاطعه به علی قلی خان که در این تاریخ به سرتیپ تلگراف خانه معروف بود واگذار میگردد.
در سال 1260 ه.ش پس از درگذشت علی قلی میرزا اعتضاد السلطنه وزیر علوم و رئیس دارالفنون به جای او مخبر الدوله با داشتن سمت وزارت تلگراف وزیر علوم نیز شد و وزارت فرهنگ و تلگراف سالها در این خانواده دوام پیدا کرد.
چهار راهی در تهران، در تقاطع خیابانهای سعدی و جمهوری، که خویشاوندان او عمدتاً در حوالی آن بودوباش دارند، به نام او «چهار راه مخبرالدوله» نامگذاری شده است.
امتیاز تلگراف در دوره مظفرالدین شاه
1 - در سال 1280 ه.ش امتیاز احداث یک شبکه ارتباط تلگرافی با سه سیم بین تهران و سر حد بلوچستان به انگلیسها داده شد.
2 - شبکه مذکور تهران را از طریق کاشان و یزد و کرمان به مرز هند مربوط میساخت.
3 - یکی از شرایط امتیاز نامه این بود که دولت انگلیس دارنده امتیاز، آنچه تیر تلگراف و سیم و غیره لازم است به قیمت عادلانه خریداری کند و بهای آن را به اضافه کرایه حمل، بدون سود از ایران دریافت کند.
4 - خط تلگرافی جدید متعلق به دولت ایران ولی استفاده از آن برای مخابره تلگرافهای خارجی و در انحصار اداره تلگراف هند و اروپا و درامد مخابرات متعلق به آن شرکت باشد.
5 - دولت انگلیس، بر نظارت خطوط مزبور و تحصیل درامد آنها هر سال مبلغی در حدود چهار درصد هزینه ساخت و مصالح خطوط مزبور را به دولت ایران خواهد پرداخت. انگلستان که قبلا در دوره ناصرالدین شاه امتیاز خطوط تلگرافی عمده جنوب ایران و انحصار کابل زیر دریایی بوشهر – جاسک را برای ارتباط پایگاههای دریایی خود در خلیج فارس و دریای عمان کسب کرده بود با گرفتن امتیاز جدید شبکه ارتباطی نواحی مور نظر خودر با در جنوب شرقی ایران بلوچستان انگلیس ( پاکستان فعلی ) و هندوستان تکمیل نمود و کمی بعد سیم دیگری به سیمهای موجود بین تهران و کاشان به خرج دولت ایران افزود.
6 - مدت امتیاز فوق الذکر تا ششم آذر 1303 ه.ش بود و در تاریخ انقضاء مدت امتیاز نامه، هرگاه دولت ایران قروض خود را از بابت احداث شبکه تلگرافی مزبور با انگلستان نپرداخته بود. امتیاز نامه به قوت خود باقی میماند.
تاریخ پست
ایرانیان نخستین ملتی بودند که از حدود سه هزار سال پیش در زمان سلسله هخامنشی اقدام به تاسیس تشکیلات منظم پست با عنوان "چاپار" کردند. ایرانیان این تشکیلات اداری را از روزگاران بسیار دور بنیانگذاری و سازماندهی کردند تا تمامی امور ارتباطی ایران زمین از آن طریق انجام شود.
در واقع در ایران باستان، چاپارخانهها مشهورترین و حساسترین تشکیلات اداری هخامنشیان بود که گروه چابکسواران آن با اسبهای تند رو و طی مسافتهای طولانی، ارتباط دامی بین مرکز و ایالات را برقرار میکردند و در کوتاهترین زمان اخبار و گزارشهای واصله از گوشه و کنار ممالک را به مرکز و از مرکز به دور ترین نقاط کشور میبردند.
داریوش هخامنشی برای اداره بهتر کشور و سهولت در امر نظارت بر قلمرو وسیع و پهناور ایران نظام ارتباطی را سامان بخشید. به دستور وی برای آگاهی و اطلاع از جدیدترین رخدادها در سراسر قلمرو خود، جادههایی ساخته شد که مهمترین آنها به "راه شاهی" معروف بود که 2400 کیلومتر مسافت داشت. به فاصله هر 24 کیلومتر چاپارخانهای ساختند که در این چاپارخانهها همیشه اسبهای تازه نفس آماده بودند. پیکهای دولتی با رسیدن به این چاپارخانهها اسبهای خود را عوض میکردند و با اسبی تازه نفس با سرعت به راه خود ادامه میدادند. انتقال پیام از یک ایستگاه به ایستگاه دیگر به همین صورت ادامه می یافت تا به مقصد میرسید.
داریوش در مورد چابک سواران دولتی خود میگوید:
" نه برف، نه باران، نه گرما و نه تاریکی شب نمیتواند پیک های تندرو را از حرکت بازدارد." امروزه این جمله در بالای سر در ساختمان اداره پست نیویورک به چشم میخورد.
دوره دوم
در این دوره، پست دستخوش تحولات بسیاری شد. پست در ایران تا پیش از سال 1258 به صورت «اداره» بود و تمامی امور پستی در آن زمان توسط همین اداره صورت میگرفت. در پی موفقیتهای پست در انجام امور کشور، "ناصرالدین شاه قاجار" دستور تاسیس وزارت پست را صادر کرد. کشور ایران در سال 1264 دارای 7 خط اصلی و پنج خط فرعی پستی بود.
با تاسیس اتحادیه جهانی پستی، ایران به عنوان یکی از نخستین کشورهای دنیا به عضویت این اتحادیه درآمد.
هم زمان با صادارت "میرزا تقیخان امیرکبیر" تحولات تازهای در پست کشور رخ داد و پست نوین بنیان شد. در این دوره سرویسهای پستی منظم بین شهرها ایجاد، تعرفههای پستی تعیین و آییننامه پستی به تصویب رسید.
در سال 1287 وزارت پست با وزارت تلگراف ادغام و وزارت پست و تلگراف تشکیل شد. در اواخر سال 1308 با خرید سهام شرکت تلفن، وزارت پست و تلگراف و تلفن شکل گرفت. با تاسیس وزارتخانه جدید، نظام پستی کشور توسعه چشمگیری یافت.
تاریخ مخابرات در ایران
پس از اختراع تلگراف در زمان ناصرالدین شاه و آزمایش موفقیتآمیز آن دراسفند 1236 شمسی، توسط اعتماد السطنه اولین خط تلگراف بین تهران و چمن سلطانیه (نزدیک زنجان) نصب و راهاندازی شد و دو سال بعد به سمت زنجان و تبریز و جلفا امتداد یافت و به شبکه تلگراف روسیه پیوست و روز به روز توسعه یافت.
ایران در 1248 خورشیدی، به عضویت اتحادیه بینالمللی تلگراف – که بعدها به اتحادیه بینالمللی ارتباطات راه دور تغییر نام یافت، درآمد.
در سال ۱۲۶۵ شمسی مصادف با ۱۸۸۶ میلادی، برای اولین بار در ایران، یک رشته سیم تلفن بین تهران و شاهزاده عبدالعظیم به طول ۷/۸ کیلومتر توسط بوآتال بلژیکی که امتیاز راه آهن ری را داشت کشیده شد.
ولی در واقع مرحله دوم فناوری مخابرات در تهران از سال ۱۲۶۸ شمسی یعنی ۱۳ سال پس از اختراع تلفن با برقراری ارتباط تلفنی بین دو ایستگاه ماشین دودی تهران و شهرری آغاز شد. پس از آن بین کامرانیه در منطقه شمیران و عمارت وزارت جنگ در تهران و سپس بین مقر ییلاقی شاه قاجار در سلطنت آباد سابق و عمارت سلطنتی تهران ارتباط تلفنی دایر شد.
وزارت تلگراف در سال ۱۲۸۷ شمسی با وزارت پست ادغام و به نام وزارت پست و تلگراف نامگذاری شد. در سال ۱۳۰۲ شمسی قراردادی برای احداث خطوط تلفنی زیرزمینی با شرکت زیمنس و هالسکه منعقد شد و سه سال بعد، در آبان ماه ۱۳۰۵ شمسی تلفن خودکار جدید بر روی ۲۳۰۰ رشته کابل در مرکز اکباتان آماده بهرهبرداری شد.
در سال 1313 تمامی شرکتهای تلفن موجود در سطح کشور در هم ادغام شدند و شرکتی واحد، به نام شرکت سهامی تلفن ایران با مشارکت آن و زیر نظر وزارت پست و تلگراف و تلفن بوجود آمد و فعالیتهای ارتباطی – مخابراتی کشور به دو سازمان مستقل دولتی سپرده شد.
به دلیل افزایش جمعیت شهرها و ضرورت ایجاد ارتباط بین نقاط دور و نزدیک، به موجب قانون تاسیس و اساسنامه شرکت مخابرات ایران مصوب خردادماه 1350، شرکت سهامی تلفن ایران، منحل و تمامی داراییها و دیون و مطالبات و تاسیسات و کارکنان آن به شرکت جدید التاسیسی به نام مخابرات منتقل شد.
پس از انقلاب شکوهمند انقلاب اسلامی نقش شرکت مخابرات و کارکنان این شرکت در دوران دفاع مقدس نقشی به یادماندنی و جاودان بود و توسعه ارتباطات در مناطق محروم روستایی با سرعت صورت پذیرفت. پس از ابلاغ سیاستهای اصلی44 قانون اساسی، در سال 1388 سهام شرکت مخابرات ایران در بورس واگذار و عملا این شرکت به یک شرکت خصوصی تبدیل شد.